Kilka cienkich, czerwonych nitek wystarczy, by ryż nabrał złocistego koloru i wyjątkowego aromatu. Szafran od niemal 3000 lat uchodzi za przyprawę królów i jest najdroższą przyprawą świata. Ceni się go w kuchni, medycynie ludowej i kosmetyce. Skąd tak wysoka cena, jak odróżnić prawdziwy szafran od podróbki i jak go używać, żeby nie zmarnować ani jednej nitki? Wszystko wyjaśniamy poniżej.
Czym jest szafran?
Szafran to wysuszone znamiona słupka krokusa uprawnego (Crocus sativus). Co ważne, każdy kwiat ma tylko 3 czerwone znamiona, które zbiera się ręcznie. Ponadto roślina kwitnie jesienią, przez kilka tygodni, a kwiaty trzeba zerwać wcześnie rano, zanim całkowicie się otworzą.

Szafran to wysuszone znamiona słupka krokusa uprawnego.
Krótka historia przyprawy królów
Nazwa pochodzi prawdopodobnie od arabskiego słowa za’farān, czyli żółty. Przede wszystkim przyprawę znano już w starożytności. Na przykład na freskach z Akrotiri na wyspie Santoryn, liczących ponad 3500 lat, widać kobiety zbierające kwiaty krokusa. Ponadto Grecy i Rzymianie używali go do barwienia tkanin, perfum i potraw. Z kolei w średniowiecznej Europie był tak cenny, że za jego fałszowanie groziły surowe kary. Natomiast do Polski trafiał głównie przez kupców, dlatego przez wieki był dostępny tylko na stołach najbogatszych.
Dlaczego szafran jest tak drogi?
Na 1 kg przyprawy potrzeba około 150 do 200 tysięcy kwiatów. Co więcej, wszystkie znamiona wyskubuje się ręcznie, a potem delikatnie suszy. Dlatego jeden kilogram tej przyprawy kosztuje kilka lub nawet kilkanaście tysięcy euro. Na szczęście w kuchni wystarczy go odrobina, zwykle szczypta na kilka porcji.

Znamiona szafranu zbiera się wyłącznie ręcznie.
Gdzie uprawia się szafran?
Obecnie największym producentem jest Iran, z którego pochodzi większość światowych zbiorów. Poza tym krokusy uprawia się też w Hiszpanii, Indiach (w Kaszmirze), Grecji, Maroku i we Włoszech. Co ciekawe, krokus uprawny można posadzić w ciepłym, słonecznym zakątku przydomowego ogrodu.

Krokus uprawny kwitnie jesienią fioletowymi kwiatami.
Szafran: smak, kolor i właściwości
Przede wszystkim za intensywnie żółty kolor odpowiada krocyna, za lekko gorzkawy smak pikrokrocyna, a za charakterystyczny, miodowo-siankowy zapach safranal. Natomiast w medycynie ludowej przyprawę stosowano na poprawę nastroju, trawienie i bóle menstruacyjne. Z kolei metaanalizy badań klinicznych sugerują, że ekstrakt z tej rośliny może łagodzić objawy łagodnej i umiarkowanej depresji. Jednak badania są niewielkie, dlatego nie zastąpi ona leczenia.
Jak rozpoznać prawdziwy szafran?
- prawdziwe nitki są ciemnoczerwone, z rozszerzonym, lejkowatym końcem,
- po włożeniu do ciepłej wody powoli barwią ją na złocistożółto, a same pozostają czerwone,
- pachną intensywnie, a smakują lekko gorzko, nie słodko,
- bardzo niska cena powinna wzbudzić podejrzenia, bo tę przyprawę często podrabia się krokoszem lub kurkumą.
Jak ocenia się jakość tej przyprawy?
Jakość określa norma ISO 3632. Przede wszystkim bada się w laboratorium siłę barwienia, czyli zawartość krocyny, a także gorycz i aromat. Dlatego najlepsze partie trafiają do kategorii I, a słabsze do kategorii II i III. Ponadto znaczenie ma postać przyprawy. Nitki trudniej podrobić niż proszek, dlatego bezpieczniej kupować całe znamiona. Z kolei w sklepach spotkasz nazwy handlowe, na przykład sargol, czyli same czerwone końcówki znamion, oraz pushal, w którym zostawia się też fragmenty jaśniejszej szyjki słupka.
Szafran, krokosz czy kurkuma?
| Przyprawa | Pochodzenie | Smak i aromat |
|---|---|---|
| szafran | znamiona słupka krokusa uprawnego | miodowy, siankowy, lekko gorzki |
| krokosz barwierski | płatki kwiatów krokosza | słaby, prawie bez zapachu |
| kurkuma | kłącze ostryżu długiego | ziemisty, lekko pikantny |
Krokosz i kurkuma również barwią potrawy na żółto, jednak nie dają takiego aromatu. Dlatego mogą służyć jako tani zamiennik koloru, ale nie smaku.
Jak używać szafranu w kuchni?
Najpierw namocz kilka nitek w łyżce ciepłej wody, mleka lub bulionu przez 15 do 20 minut. Następnie dodaj płyn razem z nitkami do potrawy. Dzięki temu kolor i aromat równomiernie się rozprowadzą. Ewentualnie możesz też lekko rozetrzeć nitki w moździerzu ze szczyptą cukru.

Szafran nadaje zupom złocisty kolor i delikatny aromat.
Potrawy z szafranem
- hiszpańska paella,
- włoskie risotto alla milanese,
- francuska zupa rybna bouillabaisse,
- indyjski ryż biryani,
- szwedzkie bułeczki szafranowe na święta,
- desery, lody i napoje.

Szafran można dodać także do napojów i deserów.
Jak wyhodować krokus uprawny w ogrodzie?
- bulwy posadź w sierpniu, na głębokości około 10 cm,
- wybierz słoneczne, ciepłe stanowisko i przepuszczalną, piaszczystą glebę,
- unikaj miejsc, w których stoi woda, bo bulwy gniją,
- na zimę okryj rabatę cienką warstwą kory lub stroiszu,
- kwiaty zbieraj rano, w październiku lub listopadzie, i od razu wyskub z nich znamiona.
Jedna bulwa daje zwykle od jednego do kilku kwiatów. Dlatego z niewielkiej rabaty uzbierasz najwyżej kilka szczypt przyprawy, jednak satysfakcja z własnych zbiorów jest ogromna. Następnie suszone znamiona przechowuj w szczelnym słoiczku.
Ile szafranu dodać do potrawy?
Na 4 porcje risotto lub paelli wystarcza zwykle od 15 do 20 nitek, czyli mniej więcej 0,1 do 0,2 grama. Przede wszystkim nie przesadzaj, bo nadmiar daje gorzki, wręcz leczniczy posmak. Ponadto nie smaż nitek na gorącym tłuszczu, ponieważ aromat szybko się ulatnia.
Przepis: risotto szafranowe po mediolańsku
- namocz szczyptę nitek w 3 łyżkach ciepłego bulionu,
- na maśle zeszklij drobno posiekaną cebulę,
- dodaj 300 g ryżu arborio i smaż minutę, ciągle mieszając,
- wlej pół szklanki białego wina i odparuj,
- następnie dolewaj gorący bulion chochla po chochli, aż ryż będzie al dente, zwykle przez 16 do 18 minut,
- pod koniec wlej płyn z nitkami,
- zdejmij z ognia, dodaj łyżkę masła i tarty parmezan, a potem odstaw na 2 minuty pod przykryciem.
Dzięki temu risotto będzie kremowe i złociste. Tradycyjnie podaje się je jako przystawkę lub z duszoną gicżą cielęcą ossobuco.
Szwedzkie bułeczki na dzień świętej Łucji
W Szwecji 13 grudnia piecze się drożdżowe bułeczki lussekatter w kształcie litery S, ozdobione rodzynkami. Przede wszystkim to ich złoty kolor sprawia, że kojarzą się ze światłem w najciemniejszym okresie roku. Dlatego to dobry przepis na zimowe, świąteczne pieczenie.
Jak przechowywać szafran?
Najlepiej trzymaj go w szczelnym pojemniku, w ciemnym i suchym miejscu. Przede wszystkim światło i wilgoć szybko osłabiają kolor i aromat. Dlatego najlepiej kupować małe opakowania i zużyć je w ciągu roku.
Uwaga na zimowit jesienny
Krokus uprawny kwitnie jesienią, podobnie jak zimowit jesienny, który rośnie dziko na łąkach i bywa sadzony w ogrodach. Rośliny wyglądają podobnie, jednak zimowit jest silnie trujący, bo zawiera kolchicynę. Przede wszystkim zimowit ma 6 pręcików, a krokus 3. Ponadto kwiaty zimowitu pojawiają się bez liści, natomiast krokus uprawny kwitnie razem z wąskimi, trawiastymi liśćmi z białym paskiem pośrodku. Dlatego zbieraj znamiona wyłącznie z bulw kupionych w sprawdzonym źródle i opisanych jako Crocus sativus. W razie wątpliwości lepiej nie używać rośliny w kuchni, a przy podejrzeniu zatrucia natychmiast zadzwonić pod numer alarmowy 112.
Szafran w dawnej kuchni polskiej
W kuchni staropolskiej szafran był bardzo ceniony. Przede wszystkim dodawano go do żółtych sosów do mięs i ryb, które na szlacheckich stołach podkreślały bogactwo gospodarza. Ponadto barwiono nim wielkanocne baby drożdżowe, które dzięki temu miały intensywnie złoty kolor. Z kolei w mniej zamożnych domach zamiast szafranu używano żółtek lub nagietka. Dziś wiele osób wraca do tych przepisów, zwłaszcza przed świętami.
Szafran w kosmetyce
Ekstrakt z tej przyprawy pojawia się w kremach, serum i maseczkach, zwłaszcza w kosmetykach inspirowanych tradycją indyjską i perską. Przede wszystkim producenci podkreślają jego działanie przeciwutleniające i rozświetlające. Jednak badań klinicznych potwierdzających takie efekty jest niewiele, dlatego warto traktować szafran w kosmetykach jako ciekawy dodatek, a nie cudowny składnik. Natomiast nie nakładaj na skórę domowych mieszanek z dużą ilością przyprawy, bo mogą ją zabarwić i podrażnić.
Czy szafran jest bezpieczny?
Oczywiście w ilościach używanych w kuchni tak. Jednak w dużych dawkach, liczonych w gramach, może być toksyczny. Dlatego kobiety w ciąży powinny unikać suplementów i dużych ilości tej przyprawy. Ponadto jeśli przyjmujesz leki przeciwdepresyjne, przed sięgnięciem po suplement porozmawiaj z lekarzem.
Szukasz pomysłów na szybkie dania? Zajrzyj do artykułu obiad w 15 minut. Z kolei jeśli interesują Cię zioła, przeczytaj o tym, jak działa melisa lekarska.
Najczęstsze pytania
Czy szafran w proszku jest gorszy?
Nie zawsze, jednak łatwiej go podrobić. Dlatego bezpieczniej kupować nitki.
Czy szafran się psuje?
Nie psuje się, ale z czasem traci kolor i aromat. Najlepiej zużyć go w ciągu roku.
Czym zastąpić szafran?
Kolor da szczypta kurkumy lub krokosza, natomiast smaku nie da się w pełni odtworzyć.
Gdzie kupić dobry szafran?
Najlepiej w sklepach z przyprawami lub delikatesach, które podają kraj pochodzenia i kategorię jakości. Natomiast unikaj bardzo tanich ofert z bazarów, bo często są to podróbki. Ponadto wybieraj szczelne, nieprzezroczyste opakowania.
Czy szafran można dodawać do herbaty?
Tak. Na przykład w Iranie i Kaszmirze pije się herbatę z kilkoma nitkami, często z kardamonem i miodem.
Ile kosztuje szafran w sklepie?
Zwykle sprzedaje się go w opakowaniach po 0,1 do 1 grama. Dlatego cena za opakowanie wydaje się przystępna, jednak w przeliczeniu na kilogram szafran pozostaje najdroższą przyprawą świata.
Podsumowanie
Podsumowując, szafran to wyjątkowa przyprawa, której wysoka cena wynika z ręcznego zbioru tysięcy kwiatów. Wystarczy go niewiele, by nadać potrawom złocisty kolor i niepowtarzalny aromat. Kupuj szafran w nitkach, ze sprawdzonego źródła, namaczaj przed użyciem i przechowuj w ciemnym miejscu.













Zostaw komentarz