Choroba X to nazwa, którą Światowa Organizacja Zdrowia nadała hipotetycznej chorobie wywołanej przez nieznany jeszcze patogen. Nie jest to konkretna choroba ani konkretny wirus. Chodzi o zagrożenie, którego dziś nie znamy, a które w przyszłości mogłoby wywołać poważną epidemię lub pandemię.
Poniżej wyjaśniamy, skąd wzięło się to pojęcie, dlaczego eksperci o nim mówią i co dzięki temu robi się już dziś, żeby lepiej przygotować się na kolejne zagrożenia.
Choroba X: skąd wzięła się ta nazwa?
W 2018 roku WHO dodała pozycję „Disease X” do listy chorób priorytetowych w ramach programu R&D Blueprint. Program ten wskazuje choroby, na które trzeba w pierwszej kolejności opracowywać testy, leki i szczepionki. Według WHO pozycja ta oznacza świadomość, że poważną epidemię może wywołać patogen, który dziś nie jest znany jako przyczyna chorób u ludzi.

Nieznany patogen może wywołać kolejną pandemię
Choroba X na liście chorób priorytetowych WHO
Na liście z 2018 roku, obok choroby X, znalazły się choroby, które już wcześniej wywoływały groźne epidemie, a na które brakowało skutecznych leków lub szczepionek. Były to przede wszystkim:
- gorączka krwotoczna Ebola i choroba wywołana wirusem Marburg,
- gorączka Lassa,
- krymsko-kongijska gorączka krwotoczna,
- bliskowschodni zespół oddechowy MERS i ciężki ostry zespół oddechowy SARS,
- zakażenia wirusem Nipah,
- gorączka doliny Rift,
- zakażenia wirusem Zika.
Następnie w 2024 roku WHO opublikowała nową, szerszą listę. Obejmuje ona ponad 30 patogenów, a naukowcy zwracają w niej uwagę nie tylko na pojedyncze wirusy, ale na całe ich rodziny. Dzięki temu łatwiej przygotować się także na nowego, nieznanego członka danej rodziny.
Nowe choroby, które zaskoczyły świat
Historia ostatnich dziesięcioleci pokazuje, że nowe choroby pojawiają się regularnie. Poniższa tabela przedstawia kilka przykładów:
| Choroba | Kiedy ją rozpoznano | Skąd pochodził patogen |
|---|---|---|
| AIDS, czyli zakażenie HIV | początek lat 80. XX wieku | od małp człekokształtnych w Afryce |
| SARS | 2002 i 2003 | prawdopodobnie od nietoperzy, przez cywety |
| grypa A/H1N1, zwana świńską | 2009 | wirus grypy krążący wśród świń |
| MERS | 2012 | od wielbłądów jednogarbnych |
| Zika na skalę światową | 2015 i 2016 | wirus przenoszony przez komary |
| COVID-19 | przełom 2019 i 2020 | wirus SARS-CoV-2, nowy dla ludzi |
Każda z tych chorób była kiedyś nową, nieznaną chorobą X. Dlatego eksperci podkreślają, że kolejne zagrożenie jest raczej kwestią czasu niż prawdopodobieństwa.
Czy COVID-19 był chorobą X?
Wielu ekspertów uważa, że COVID-19 był pierwszym przykładem choroby X. Wirus SARS-CoV-2 był wcześniej nieznany, a mimo to w krótkim czasie wywołał pandemię. Pokazało to, jak ważne jest wcześniejsze przygotowanie systemów ochrony zdrowia i szybkie opracowanie szczepionek.
Skąd może pochodzić choroba X?
- Od zwierząt, ponieważ większość nowych chorób zakaźnych to choroby odzwierzęce.
- Z mutacji znanych już wirusów, na przykład grypy.
- Z bakterii odpornych na antybiotyki.
- Z obszarów, gdzie ludzie wkraczają na tereny dzikiej przyrody.
Jak WHO przygotowuje się na chorobę X?
W ostatnich latach WHO zmieniła podejście do wyboru priorytetów. Zamiast skupiać się tylko na pojedynczych chorobach, naukowcy badają całe rodziny wirusów i bakterii. Dzięki temu wiedza o jednym patogenie może pomóc w szybkiej odpowiedzi na nowy, podobny drobnoustrój. Ponadto państwa pracują nad wspólnymi zasadami reagowania na pandemie, wymiany danych i dostępu do szczepionek.
Choroba X i misja 100 dni: szczepionka w rekordowym czasie
Jednym z najważniejszych celów przygotowań na chorobę X jest skrócenie czasu potrzebnego na opracowanie szczepionki. Międzynarodowa koalicja CEPI, która finansuje badania nad szczepionkami, przyjęła cel nazwany misją 100 dni. Zakłada on, że od rozpoznania nowego patogenu do gotowej, bezpiecznej szczepionki powinno minąć około stu dni. Przy COVID-19 pierwsze szczepionki dopuszczono do użytku po mniej więcej roku, co i tak było rekordem. Pomóc mają w tym między innymi technologie mRNA oraz gotowe projekty szczepionek na całe rodziny wirusów.
Porozumienie pandemiczne i podejście Jedno zdrowie
W 2025 roku państwa członkowskie WHO przyjęły porozumienie pandemiczne. Ma ono ułatwić wymianę informacji o nowych patogenach, wspólne badania i sprawiedliwy dostęp do szczepionek oraz leków. Ponadto coraz większe znaczenie ma podejście nazywane Jedno zdrowie. Zakłada ono, że zdrowie ludzi, zwierząt i środowiska jest ze sobą ściśle powiązane. Dlatego weterynarze, lekarze i ekolodzy wspólnie obserwują choroby zwierząt dzikich i hodowlanych, bo właśnie tam często rodzą się nowe zagrożenia.
Choroba X a fałszywe informacje
Wokół choroby X krąży sporo teorii spiskowych. Niektórzy twierdzą, że to choroba, która już istnieje i jest ukrywana, albo że jej nazwa zapowiada zaplanowaną pandemię. To nieprawda. Choroba X to po prostu nazwa robocza, podobna do niewiadomej w zadaniu z matematyki. Dlatego zawsze sprawdzaj informacje w wiarygodnych źródłach, na przykład na stronach WHO, Głównego Inspektoratu Sanitarnego i Ministerstwa Zdrowia.
Jakie mogą być objawy choroby X?
Tego nie wiadomo, ponieważ choroba jeszcze nie istnieje albo nie została rozpoznana. Najczęściej zakłada się jednak, że byłaby to infekcja układu oddechowego, która łatwo przenosi się między ludźmi. Właśnie takie choroby najszybciej rozprzestrzeniają się na świecie.
Czy trzeba się bać choroby X?
Nie ma powodu do paniki. Choroba X to pojęcie robocze, które pomaga naukowcom i rządom planować działania. Przypomina o tym, że warto być przygotowanym, a nie o tym, że pandemia na pewno wkrótce nastąpi. Dzięki doświadczeniom z ostatnich lat świat lepiej wie, jak szybko reagować.
Jak chronić się przed chorobą X i innymi infekcjami?
- Regularnie myć ręce i zasłaniać usta przy kaszlu.
- Zostawać w domu przy objawach infekcji.
- Korzystać ze szczepień zalecanych przez lekarza.
- Nie przyjmować antybiotyków bez wskazań, żeby nie sprzyjać oporności bakterii.
- Sprawdzać informacje w wiarygodnych źródłach, takich jak WHO i Główny Inspektorat Sanitarny.
Przy zwykłych infekcjach przydadzą się też praktyczne porady. Sprawdź na przykład, czy podczas grypy można wychodzić na dwór. O innej groźnej bakterii przeczytasz w artykule Legionella.
Choroba X: jak przygotować dom na wypadek epidemii?
Nie trzeba robić dużych zapasów, jednak warto mieć w domu kilka podstawowych rzeczy. Przede wszystkim przydadzą się:
- termometr i leki przeciwgorączkowe,
- maseczki ochronne i płyn do dezynfekcji rąk,
- zapas leków przyjmowanych na stałe na co najmniej dwa tygodnie,
- woda i żywność o długim terminie przydatności na kilka dni,
- lista ważnych numerów telefonów, w tym lekarza rodzinnego.
Ponadto warto mieć aktualne szczepienia zalecane dla swojego wieku. Dzięki temu organizm jest lepiej chroniony przed znanymi chorobami, a system ochrony zdrowia mniej obciążony.
Choroba X a zmiany klimatu i podróże
Naukowcy wskazują kilka zjawisk, które zwiększają ryzyko pojawienia się nowej choroby. Przede wszystkim ludzie coraz częściej wkraczają na tereny dzikiej przyrody, wycinają lasy i polują na dzikie zwierzęta. Ponadto ocieplenie klimatu sprawia, że komary i kleszcze przenoszące choroby pojawiają się w nowych regionach. Z kolei szybkie podróże lotnicze pozwalają, by zakażona osoba w ciągu doby znalazła się na innym kontynencie. Dlatego współpraca między państwami jest dziś ważniejsza niż kiedykolwiek wcześniej.
Czego uczą nas dawne epidemie?
| Epidemia | Lata | Czego nas nauczyła |
|---|---|---|
| grypa hiszpanka | 1918 do 1920 | znaczenie izolacji chorych i ograniczania zgromadzeń |
| HIV i AIDS | od lat 80. XX wieku | rola badań, profilaktyki i walki z wykluczeniem chorych |
| SARS | 2002 do 2003 | szybkie zgłaszanie ognisk i współpraca międzynarodowa |
| ebola w Afryce Zachodniej | 2014 do 2016 | potrzeba wsparcia słabszych systemów ochrony zdrowia |
| COVID-19 | od 2020 | tempo prac nad szczepionkami i znaczenie rzetelnej informacji |
Przede wszystkim każda z tych epidemii pokazała, że wczesne wykrycie choroby ratuje najwięcej istnień. Dlatego eksperci tak mocno podkreślają rolę nadzoru epidemiologicznego.
Kto w Polsce czuwa nad bezpieczeństwem epidemicznym?
W Polsce za nadzór nad chorobami zakaźnymi odpowiada przede wszystkim Państwowa Inspekcja Sanitarna, kierowana przez Głównego Inspektora Sanitarnego. Ponadto Narodowy Instytut Zdrowia Publicznego PZH zbiera dane o zachorowaniach i prowadzi badania. Z kolei lekarze i laboratoria mają obowiązek zgłaszać przypadki określonych chorób. Dzięki temu nowe ogniska można wykryć szybko, a informacje trafiają także do Europejskiego Centrum ds. Zapobiegania i Kontroli Chorób oraz do WHO. Natomiast w razie zagrożenia komunikaty dla mieszkańców publikują stacje sanitarno-epidemiologiczne i serwisy rządowe.
FAQ: choroba X
Czy choroba X już istnieje?
Nie jako konkretna choroba. To nazwa dla przyszłego, nieznanego zagrożenia.
Dlaczego WHO używa takiej nazwy?
Ponieważ chce, żeby przygotowania obejmowały także patogeny, których jeszcze nie znamy.
Czy istnieje szczepionka na chorobę X?
Nie. Naukowcy rozwijają jednak technologie, które pozwalają szybko opracować szczepionkę na nowy patogen.
Czy choroba X może pochodzić od zwierząt domowych?
To mało prawdopodobne. Nowe choroby najczęściej pochodzą od dzikich zwierząt, na przykład nietoperzy czy gryzoni. Jednak dobra higiena przy kontakcie ze zwierzętami zawsze jest wskazana.
Kto pilnuje, czy pojawiła się nowa choroba?
Robią to krajowe służby sanitarne, laboratoria i WHO. Dzięki międzynarodowym przepisom zdrowotnym państwa zgłaszają nietypowe ogniska chorób.
Czy choroba X będzie groźniejsza od COVID-19?
Tego nie wiadomo, bo choroba X to scenariusz, a nie konkretny wirus. Jednak WHO zakłada najgorszy wariant, żeby państwa były przygotowane na każdą ewentualność, także na patogen szybciej się szerzący lub bardziej śmiertelny.
Podsumowanie
Podsumowując, choroba X to nazwa nieznanej jeszcze choroby, która mogłaby wywołać przyszłą epidemię. WHO używa jej, aby przygotowania obejmowały także nieznane patogeny. Dzięki temu rozwija się szybsze metody tworzenia szczepionek, wspólne zasady reagowania i obserwację chorób zwierząt. Nie ma jednak powodu do paniki, warto natomiast dbać o higienę, szczepienia i sprawdzone źródła informacji.


























Zostaw komentarz